از دید هندسی گنبد مکان هندسی نقاطی است که از دوران چفدی مشخص اطراف یک محور قائم به میان می آید. اما در زبان معماری گنبد پوشش است که بر روی زمینه ای مدور بر پای شود. از دید کاربردی گنبد سقفی است نیم کروی یا مقعر که معمولاً در بالای پلان های مدور یا مربع و کثیر الاضلاع، که با کمک گوشوار مدور می شود؛ تعبیه می گردد.

گنبد یا قُبِّه یک عنصر ساختمانی منحنی شکل است که غالباً بر فراز مساجد، معابد و یا آرامگاه ها ساخت می گردند، طوریکه از نام گنبد پيداست شباهت رمزی با آسمان و عرش داشته و به خاطر دفع صدا اعمار می گردند.

گنبد در ادوار گوناگون مفهوم سیاسی و مذهبی پیدا کرده و به تعبیری نشان پادشاه یا شاید نیت معماران بزرگنمایی منصب خلافت در مساجد بوده است.

در معماری مساجد گنبد های گوناگون ساخت می گردند که انواع آن قرار ذیل است:

  1. گنبد پیازی  (ONION DOME)

گنبد پیازی همان گونه که از نامش پیداست به گونه پیاز ساخت می گردد، این گونه گنبد ها اغلب در قطر اندازه‌ای بزرگتر از ساق گنبد  درام /drum دارند و ارتفاع آن ها از عرض شان بیشتر است. این مخروط پیازی ساختاری نرم به سمت یک نقطه (اوج) دارد.

  1. گنبد مقرنس   (CORBEL DOME)

مقرنس‌ها به شکل طبقاتی که روی هم ساخته شده برای آرایش دادن بناها و یا برای آن که به تدریج از یک شکل هندسی به شکل هندسی دیگری تبدیل شود، به کار می‌روند. مقرنس‌ها را می‌توان از جمله عناصر مؤثر در ساختن گنبدها دانست، درواقع مقرنس نوعی تجسم سه‌بعدی و برجسته نقش‌های هندسی معماری و هنر اسلامی است.

  1. گنبد بیضوی   (OVAL DOME)

گنبد بیضوی به گونه نیم بیضوی میان گود ساخت می گردد، ارتفاع گنبد نسبت به قاعده آن خیلی ها زیاد می باشد و یا برعکس آن به شکل هندسی تبدیل می گردد.

  1. گنبد سهمی   (PARABOLIC DOME)

گنبد سهمی ساختمانی هندسی است که نقاطی صفحه آن از یک خط و از یک نقطه هم فاصله هستند، این منحنی که شَلجَمی هم نامیده می شود یکی از مقاطع مخروطی می باشد؛ زیرا از تقاطع یک صفحه و یک مخروط می تواند به وجود بیاید.

  1. گنبد چند گوش   (POLYGONAL DOME)

گنبد  که از  چند گوشه از قسمت پایئن و تا  انتهای گنبد قوسی با شیب کم دارد که آن را منحصر به فرد می کند.

  1. گنبد بادبانی   (SAIL DOME)

گنبد بادبانی را می‌توان به شکل یک کمان که با چرخش محیط محور عمودی مرکزی آن به میان می‌آید تصور کرد، گنبد بادبانی به گونه بادبان کشتی که در جهت باد ساخت می گردد اما جهت آن به سمت آسمان در نظر گرفته می شوند.

  1. گنبد نعلبکی   (SAUCER DOME)

این گنبد از لحاظ شکل ظاهری خیلی ها فراخ و نظر به سایر گنبد ها هموار در نظر گرفته می شوند؛ کاملاً شبیه نعلبکی که ارتفاع گنبد اندک اما قطر قاعده گنبد فوق العاده زیاد می باشد، حتی این گنبد ها می توانند پوشش سرتاسری پیکر مسجد شوند که در مجموع سقف ساختمان را تحت قلمرو خود می گیرد و اکثراً گنبد نعلبکی در شیما های که دارای پلان دایروی باشند طرح می گردند.

  1. گنبد چتری   (UMBRELLA DOME)

این گنبد از دو نمای ظاهری و یا داخلی به گونه چتری طرح می گردند؛ قبرغه ها از قاعده گنبد همانند شعاع آفتاب به شکل مایل تا رأس گنبد در یک نقطه وصل می گردند که در یک گنبد چندین قبرغه مایل در نظر گرفته می شوند.

تناسبات گلدسته ها و مناره ها و سردر ايوان ها با گنبد، از يک هماهنگی موزون برخوردار است؛ به نحوی که بيننده، هيچ کدام را بر ديگری برتری نمی دهد؛ بلکه همه اين عناصر را به گونه واحد می نگرند. در مکاتب معماری، شاخص ها و عناصری وجود دارند که نمايانگر اهداف اصلی آن مکتب می باشند و در حقيقت، اين شاخص ها يا مونومان ها، تعريف کننده شناخت بنا، ساختمان و اشخاص استفاده کننده از آن هستند که در يک نگاه مفهوم را می رسانند.

اين مونومان (بنا) ها، در همه مکاتب عموماً؛ و در مکتب مونومانتاليسم خصوصاً، تا آن جايی پيش رفته که به گونه شاخص های شهری و سازمانی نيز مطرح هستند و نگرش به آن ها، تداعی کننده آن شهر يا سازمان و يا آن مجموعه می باشد؛ مثلاً با ديدن برج ايفل کشور فرانسه همه ما به فکر پاريس می افتيم و با ديدن ديوار چين به ياد کشور چين و با ديدن اهرام ثلاثه مصر، به ياد کشور مصر می رویم. البته نبايد معانی والای گنبد و گلدسته را با مونومان های ديگر يکی دانست؛ مگر همين گنبد و گلدسته است که با يک نگاه ، معانی توحید، پرستش و معرفت را در ذهن تداعی می کند.